Það er hagfræðipróf á morgun. Ég hlakka til því mér finnst efnið skemmtilegt. Mér hefur gengið ágætlega í vetur. Er með ca. 9.5 í vegið meðaltal úr hlutaprófum og ég var nokkuð sátt við ritgerðina sem ég gerði um hagfræðilegt sjónarhorn staðgöngumæðrunar.
Lokaprófið verður þó með öðru sniði, þar sem prófað verður úr hversu vel við höfum náð tökum á hagræðilegum þankagangi og því er líklegt að spurt verði mikið úr atburðum líðandi stundar hvað efnahagslífið varðar. Ég er því með nefið ofan í fréttamiðlum, googla ESB, myntbandalagið og verðbólguspár og skoða skrár hagstofunnar um neysluvísitölur. Hefur sjaldan verið eins skemmtilegt að læra undir próf.
Vil í tilefni þess fjalla um mál sem tengjast námsefninu og ég hef gaman af að ræða og rökræða.
—
Einsog hefur eflaust farið framhjá fáum þá voru í gær samþykkt lög um skattahækkanir, s.s. á olíu, tóbaki og áfengi. Ég syrgi nú ekki hækkanir á óþverranum, en bensínverðið kemur við okkur flest. Einnig eru verðhækkanir orðnar áberandi víðast hvar, þó ég persónulega verði helst vör við það í matarinnkaupunum. Eflaust yrði ég meira vör við hækkanirnar ef ég væri að mikið að stunda búðarráp, en við höfum reynt að láta það eiga sig í vetur.
En í framhaldi af skattahækkununum sem leggjast hvað helst á hinn almenna borgara þá hafa margir spurt sig: Hvað með hátekjuskattinn ? Af hverju er hann ekki lagður frekar á ? Þurfum við sem minnst megum okkar að bera alla byrðina ? Af hverju geta þeir hálaunuðu ekki tekið meira á sig ?
Ég viðurkenni að ég skil þetta sjónarmið. Svo langt sem það nær a.m.k. Auðvitað er það sárt að fá innan við 200.000 kr. í mánaðarlaun og ákveðin prósenta af því fer í skatt, jafnhá prósenta og þeir sem hafa 1.000.000 kr. í laun á mánuði. Þeir launalágu hafa þá e.t.v. 160.000 kr í ráðstöfunarfé á meðan þeir launaháu um 800.000. (Ef skattur væri 20%, sem hann er ekki. Tek þetta bara sem slæmt dæmi). Þótt milljón króna maðurinn borgi 200.000 kr. þá munar launalægri manninn meira um 40.000 krónurnar sem hann borgar. Hann þarf að spá í hverri krónu og nær jafnvel ekki endum saman -fer allt eftir fjölskyldustærð og neyslumunstri. Þannig, myndi það ekki vera betra fyrir alla að hafa hátekjuskatt svo bilið yrði jafnara ? Að launalægri myndi t.d. aðeins borga 20.000 kr og sá launahærri 250.000 kr -hann myndi hvort eð er ekkert muna um það ! Hann hefði samt sem áður mun meira ráðstöfunarfé .
Ok. Gott og gilt. Og aftur -eins langt og það nær. En ég er samt ekki sammála þessu. Þetta er letjandi system fyrir þá sem hafa metnað og vilja hafa fyrir því að komast í góða stöðu og fá góð laun. Fólk ber ábyrgð á sjálfu sér og þeirri stöðu sem það er í. Mér finnst þreytandi að heyra fólk kvarta í dag yfir skuldastöðunni sinni -og það ,,hafi bara ekkert getað gert”. Þessi staða væri ekki þeim að kenna, þetta hafi allt komið flatt upp á fólk.
Nú er ég venjulegur borgari. Ég fór að heiman 15 (að verða 16) ára gömul með nesti og nýja skó, tilbúin að feisa heiminn. Auðvitað stökk ég ekki út í djúpu laugina af stærsta stökkpallinum, því mamma og pabbi hjálpuðu mér að feta mig í upphafi.. en ég fór samt beint í djúpu laugina, bara varlega. Dýfði tánum í fyrst.
Fyrstu tvö menntaskólaárin borguðu mamma og pabbi heimavist og mötuneyti, ég sá um annað. Ég vann á sumrin í fiski og safnaði mér fyrir neyslu vetrarins. Sumarhýrunni skammtaði ég mér með vikupeningum svo hún myndi duga yfir 9 mánaða tímabil. Það voru ca. 4000 kr. á viku, sem ég að mestu safnaði saman til að kaupa mér föt, stunda líkamsrækt, fara í klippingu eða bíó (eða Sjallann, ef maður komst inn) o.þ.h. Það fór ekki króna í nammi eða áfengi.
17 ára fór ég sem skiptinemi til S-Ameríku. Ég borgaði helming kostnaðarins og nánast allt uppihald á meðan ég var úti. Eflaust hefðu mamma og pabbi getað borgað brúsann, en ég lærði að meta ferðina öðruvísi með því að borga hluta sjálf. Að þetta væri ekki sjálfgefið og ég þyrfti að fórna e-ju til að gera það sem ég vildi. Úti kynntist ég líka fátækt -alvöru fátækt, ekki þeirri sem Íslendingar kalla fátækt. Maður skammast sín stundum þegar fólk hér heima talar um fátækt. Þetta er á engan hátt sambærilegt.
Þegar heim kom kláraði ég skólann. Leigði íbúð sem mamma og pabbi borguðu, en allt annað sá ég um sjálf. Árið eftir borgaði ég leiguna sjálf og var þá orðin alsjálfstæð. Semsagt, 19 ára er ég farin að borga allt mitt uppihald sjálf með sumarhýrunni og helgarvinnu með skóla.
Eftir menntaskóla ákveðum við Jón Ágúst að fara í bakpokaferðalag til S-Ameríku. Við vinnum fyrir því ferðalagi fyrirfram, staðgreiðum og eigum m.a.s afgang þegar við komum heim. Förum þá og vinnum fram að hausti og eigum fyrir skólagjöldum og uppihaldi næstu mánuði. Við vorum EKKI á ofurlaunum. Ég var t.d. að fá í laun það sem fólk talar um að sé UNDIR framfærslukostnaði.
Og fólk talar um að þetta sé ekki hægt ! Hættið bara að lifa um efni fram !
Þegar ég hef minnst á að við höfum aldrei tekið lán og séum ekki illa stödd hefur fólk sagt: ,,já, færðu ekki bara allt hjá mömmu og pabba ?” eða ,,það er ekki einsog þú þurfir að sjá fyrir heimili” eða ,,þetta er nú ekki svona einfalt, þetta er miklu flóknara hjá okkur.. “.
En staðreyndirnar eru:
1. Nei, ég hef ekkert fengið frá mömmu og pabba síðan ég var 19 ára. Nema matarsendingar endrum og eins og jólagjafir.
2. Jú, ég þarf að sjá fyrir heimili. Nema hvað ég er það heppin að fá að vera í faðmi fjölskyldunnar yfir hátíðarnar og þarf því ekki að kaupa inn jólamatinn.
3. Jú, þetta er svona einfalt. Hjá öllum.
Þetta hljómar kannski biturt. Ég veit það ekki. Og kannski er það það. Ég veit það ekki heldur.
En málið er að fólk er statt nákvæmlega þar sem það á skilið að vera. Fólk skapar sínar eigin aðstæður og hamingju með því. Mér finnst ekki réttlátt að þeir sem hafa haft metnað, getu og kraft til þess að ná langt eigi að borga fyrir þá sem ekki höfðu þennan metnað og kraft og tóku þá ákvörðun að fljóta frekar með straumnum.
Mér finnst þó að þeir sem hafa komist langt á eigin verðleikum eigi að sjá sinn hag í því að gera góðverk og hjálpa þeim sem eru illa staddir, hafi þeir kost á því. Spillingin og siðleysið er of áberandi í íslensku efnahagslífi í dag. Kannski af því að þeir sem mikið eiga í dag hafa ekki endilega komst áfram á eigin verðleikum ? Frekar svona á eigin verðmiða, sem e-r skrumarinn hefur fest á þá.
—
Þetta er orðið ansi langt og ég stórefast um að e-r hafi nennt að lesa í gegnum þetta allt. En ef e-r kemst í gegnum þetta má hann endilega skilja eftir álit.
Pointið í þessu öllu saman er að andrúmsloftið í íslensku efnahagslífi ætti að vera hvetjandi til árangurs, en ekki öfugt. Ég tel að það ætti ekki að setja á hátekjuskatt, en háar tekjur ættu samt að vera eðlilegar en ekki út út kortinu einsog þær hafa verið.
Ég tel líka að kreppan muni hafa góð áhrif á landann þegar upp er staðið. Auðvitað er sárt að sjá fólk og fyrirtæki fara í gjaldþrot, sérstaklega þá sem ekki eiga það skilið (þeir fyrirfinnast alveg, sem hafa reynt sitt besta, verið heiðarlegir en samt hefur þetta ekki gengið upp) en ég vil meina að fólk komi sterkara til baka, raunsærra og með heilbrigðari hugsunarhátt en var fyrir kreppu.
Gildismatið verður breytt.
Ég vona í barnslegri einlægni að fólk gleymi ágirndinni í peninga af því þeir eru peningar, heldir hugsi frekar um peningar sem sjóð til að láta drauma sína rætast. Því þegar upp er staðið, þá eiga sér allir draum. Og að lifa drauminn er takmarkið.